جلال الدين الرومي

328

فيه ما فيه ( فارسى )

ز قيل و قال تو گر خلق بو ببردندى * ز حسرت وز فراقت همه بمردندى ( 218 ) س 6 ، استثنا : در اين مورد به معنى گفتن ان شاء اللّه است چنان‌كه در آيه شريفه : إِنَّا بَلَوْناهُمْ كَما بَلَوْنا أَصْحابَ الْجَنَّةِ إِذْ أَقْسَمُوا لَيَصْرِمُنَّها مُصْبِحِينَ وَ لا يَسْتَثْنُونَ ، كه استثنا به همين معنى است . رجوع كنيد به كشّاف زمخشرى ، چاپ مصر ج 2 ، ص 480 - 481 و تفسير تبيان از شيخ ابو جعفر محمّد بن الحسن الطوسى ، طبع ايران ج 2 ، ص 698 و نيز بدين معنى وارد است در حديث ذيل : فقال رسول اللّه ( ص ) لو كان استثنى لولدت كل واحدة منهنّ غلاما فارسا يقاتل فى سبيل اللّه - صحيح مسلم ، ج 5 ، ص 87 . و مولانا نيز در مثنوى فرمايد : گر خدا خواهد نگفتند از بطر * پس خدا بنمودشان عجز بشر ترك استثنا مرادم قسوتيست * نى همين گفتن كه عارض حالتيست اى بسا ناورده استثنا بگفت * جان او با جان استثناست جفت ( ص 2 ، س 18 و 19 ) ليك استثنا و تسبيح خدا * ز اعتماد خود بد از ايشان جدا ذكر استثنا و جزم ملتوى * گفته شد در ابتداى مثنوى ( ص 638 ، س 29 ) بهر استثناست اين حزم و حذر * زانكه خر را بز نمايد اين قدر ( ص 639 ، س 13 ) ( 219 ) س 16 ، « قلم اينجا رسيد الخ » از افضل الدّين خاقانى شروانيست و تمامت بيت چنين است : نامه‌ها مىنوشت خاقانى * قلم اينجا رسيد و سر بشكست ( 220 ) ص 119 ، س 6 ، « الدنيا كحلم النائم » مطابق گفتهء غزالى حديث نبوى و نصّ آن چنين است : الدّنيا حلم و اهلها عليها مجازون و معاقبون ، احياء علوم الدّين ، ج 3 ، ص 148 - و بعضى در نسبت آن به حضرت رسول ( ص ) ترديد كرده‌اند - اتحاف السادة المتقين ، ج 8 ، ص 107 - و اين جمله از حضرت امير ( ع ) بدين صورت نقل شده است : الدّنيا حلم و الآخرة يقظة و نحن بينهما اضغاث احلام - شرح نهج البلاغه ، طبع مصر ، ج 4 ، ص 563 - و مولانا فرموده است در مثنوى :